Robot zoekt aangrijppunten voor medicijnen tegen Parkinson

‘De genetica lost haar therapeutische belofte teleurstellend langzaam in’, constateert professor Peter Heutink. Dat het beter kan, laat hij zien met zijn onderzoek naar aangrijpingspunten voor geneesmiddelen tegen de ziekte van Parkinson. Dit doet hij met behulp van een in Nederland unieke robot en met patiëntencellen. ‘Onze methode is geneticabreed te gebruiken.’

De splinternieuwe robot heeft zijn eigen kamer gekregen op de derde etage van het wis- en natuurkundegebouw op de VU-campus. Professor Peter Heutink, hoofd van de sectie medische genoomanalyse, gaat er de komende jaren mee op zoek naar genetische risicofactoren voor de ziekte van Parkinson. Ontelbaar veel zenuwcellen zal de robot kweken, manipuleren en bestuderen. En dat alles om genetische kennis dienstbaar te maken aan patiënten met deze destructieve aandoening. Eind 2009 ontving Heutink hiervoor één miljoen euro van het Prinses Beatrix Fonds. De ziekte van Parkinson vernietigt hersencellen die dopamine produceren. Daardoor kunnen patiënten steeds slechter bewegen: ze worden stijf, bewegen traag en krijgen last van bevende lichaamsdelen. Na verloop van tijd kunnen ze allerlei psychische klachten krijgen, zoals dementie en psychose.

Denkfout
Tot op heden moeten de 50.000 Nederlandse patiënten het doen met geneesmiddelen die alleen de symptomen bestrijden, bijvoorbeeld door de dopamine in de hersenen aan te vullen. Geen enkele behandeling is gebaseerd op genetica.
In 5 tot 10 procent van de gevallen is de oorzaak bijna geheel genetisch. ‘Voor de helft daarvan hebben we de betrokken genen gevonden’, vertelt Heutink. ‘Bij de overige 90 procent spelen verschillende genetische en omgevingsfactoren een rol. Maar de voorspellende waarde van alle genetische risicofactoren die we voor deze groep hebben gevonden, is nog nihil.’ Kortgeleden ontdekte hij met internationale collega’s vijf nieuwe genetische varianten die de kans op de ziekte vergroten. Ze analyseerden de resultaten van vijf grote genetische studies, die samen bijna 8 miljoen genetische varianten omvatten.

‘Nu moeten 50.000 Nederlandse Parkinsonpatiënten het doen
met geneesmiddelen die alleen de symptomen bestrijden’

‘De denkfout die genetici vaak maken, is dat als ze een gen gevonden hebben, ze ook direct een aangrijpingspunt hebben voor therapie. Maar zo’n gen is daarvoor meestal niet geschikt, bijvoorbeeld omdat het in het hele lichaam voorkomt of omdat het moeilijk is stoffen te ontwerpen die er specifiek op aangrijpen zonder bijverschijnselen.’

Minder tijdrovend
Heutink pakt het daarom anders aan. Hij brengt van reeds gevonden genen het netwerk van genen in kaart waarbinnen die actief zijn. ‘Zo ontdekken we welke genen wel geschikt zijn als aangrijppunt voor therapie. We willen de gevonden genen dus vertalen naar iets dat wél bruikbaar is.’ Daarvoor gebruikt hij een robot die cellen kan kweken en observeren én er proeven mee kan doen (zie kader). ‘De geautomatiseerde celkweek is veel minder tijdrovend, en er zit veel minder variatie in dan in de handmatige. Mensen zijn eigenlijk niet geschikt voor dat soort grootschalig standaardwerk.’
Om goed te kunnen bestuderen hoe cellen reageren op stoffen of op het aan- of uitschakelen van genen, liet hij een automatische fluorescentiemicroscoop inbouwen. ‘De combinatie van de celkweker en deze microscoop is uniek in Nederland. Met onze software maakt de robot bovendien zelf het celkweekschema en kunnen meerdere onderzoekers er tegelijkertijd proeven mee doen.’

Italiaanse cellen
De eerste experimenten zijn achter de rug. ‘In het netwerk van het Parkinson-gen DJ-1 hebben we twee andere genen gevonden die belangrijk zijn voor de overleving van dopamine-neuronen. Met een daarvan maken we binnenkort misschien een stap verder richting de ontwikkeling van een geneesmiddel. Het komende jaar onderzoeken we de netwerken van de Parkinson-genen ‘-synuclein en DJ-1 en een aantal dementiegenen. Wat wij doen is geneticabreed toe te passen.’

De robot kan cellen kweken, observeren én er proeven mee doen

Al doet hij zijn uiterste best om zijn bevindingen snel naar de patiënten te krijgen, hij blijft realistisch: ‘Dit staat nog ver van de kliniek. Maar doordat we focussen op bekende risicogenen en hun netwerk, zoeken we heel gericht naar een aangrijpingspunt voor medicijnen. Dat we patiëntencellen gebruiken is daarbij ook van belang.’
Patiëntencellen? dat is moeilijker dan het lijkt; je kunt geen hersencellen van een patiënt afnemen. ‘Daarom nemen we een stukje huid van de patiënt, zetten de huidcellen om in stamcellen, die we vervolgens in zenuwcellen laten veranderen. Dat is een lastig proces, waarvoor we binnenkort in de leer gaan bij Italiaanse onderzoekers. Tot die tijd gebruiken we cellen die zij gemaakt hebben.’

Crux
Heutink werkt samen met onder andere VUmc-neurologen Philip Scheltens en Henk Berendse, en met professor Guus Smit van moleculaire en cellulaire neurobiologie. Hij reist heel wat af. ‘Als geneticus moet je netwerken leuk vinden’, en ditmaal heeft hij het niet over genen-netwerken. ‘Genetica verbindt veel vakgebieden met elkaar.’
In 2003 kwam hij met zijn Rotterdamse onderzoeksgroep naar Amsterdam en startte de sectie medische genoomanalyse, nu onderdeel van het onderzoeksinstituut Neuroscience Campus Amsterdam. ‘Vroeg in mijn carrière, die ik begon als plantengeneticus, liep ik in het onderzoek naar multifactoriële hersenaandoeningen aan tegen de technische barrières van toen. Daarom richtte ik me sindsdien op de minder complexe aandoeningen. Toen ik bij VUmc weer multifactoriële ziekten, zoals de ziekte van Parkinson, kon onderzoeken, greep ik die uitdaging met beide handen aan. Nu werken we aan de volgende stap: hoe vertaal ik genetische bevindingen beter naar therapie. Je moet je altijd afvragen of je goed bezig bent, en of het beter kan. Halen we alles eruit wat erin zit’ Dat is voor mij de crux van de wetenschap.’

Onderzoek uit de automaat De nieuwe robot kan cellen kweken, experimenten uitvoeren en de resultaten daarvan bekijken. Zodra de automatische celkweker voldoende cellen heeft gekweekt, start de robot het door de onderzoeker geprogrammeerde experiment. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van platen met elk 96 kommetjes, vaak zijn er honderden platen nodig. In elk kommetje zitten ongeveer vijfduizend cellen, met fluorescentielabels aan de celonderdelen die de onderzoeker wil kunnen meten. De robot kan in alle kommetjes verschillende stoffen doen die elk een ander gen uitschakelen. De ingebouwde automatische fluorescentiemicroscoop meet aan verschillende parameters tegelijk hoe de cellen daarop reageren. Op die manier kun je onderzoeken welke genen cruciaal zijn voor de cellen onder bepaalde omstandigheden, bijvoorbeeld in aanwezigheid van reactieve zuurstofverbindingen. De robot kan ook chemische stoffen toevoegen om te zien of ze potentie hebben als medicijn. Het ontwerpen van een experiment en het programmeren van de robot is een tijdrovende klus en duurt soms wel een jaar.

Bron: VUmc homepage
Tekst Sanne Hijlkema
Foto Harry Meijer
Illustratie Maartje Kunen

….

Someday I wish upon a star
Wake up where the clouds are far behind me
Where trouble melts like lemondrops
High above the chimney top
That’s where you’ll find me

…

Well I see trees of green and red roses too
I’ll watch them bloom for me and you
And I think to myself
What a wonderful world

…

I hear babies cry and I watch them grow
They’ll learn much more then we’ll know
And I think to myself what a wonderful world

…

Someday I wish upon a star
Wake up where the clouds are far behind me
Where trouble melts like lemondrops
High above the chimney top
That’s where you’ll find me

…

Oh somewhere over the rainbow
Way up high
And the dreams that you dare to
Why oh why can’t I…

 Israel Kamakawiwo’ole

(Judy Garland) 

Ik ben dochter, vriendin

En daarnaast het liefst eigen baas

Van vrijheid, onderweg zijn

En alleen, niet behoren tot de ander

Van hoop vinden en doorgeven

En leren, ervaren, geloven

Van frisse lucht en felle zon

En wijn of koffie met vriendinnen

Van beter leren zwijgen, liefde leven als mijn moeder

En een huis waar iedereen welkom is

Dit alles en veel meer/minder ben ik

Het interesseert met niet wat je doet voor de kost.

Ik wil weten waar je naar hunkert

En of je durft te dromen het verlangen van je hart te bereiken

Het interesseert me niet hoe oud je bent

Ik wil weten of je het risico durft te nemen om voor gek te staan

Voor liefde

Voor je dromen

Voor het avontuur van in leven zijn

Het interesseert me niet welke planeten om je maan heen staan

Ik wil weten of je kern van je eigen verdriet heb aangeraakt

Of je geopend bent door het verraad van het leven

Of bent verschrompelt en afgesloten

Uit angst voor meer pijn

Ik wil weten of je met pijn kan zitten

Van jou of van mij

Zonder te proberen het te verbergen

Of te laten vervagen

Of op te lossen

Ik wil weten of je kunt leven met vreugd

Van jou of van mij

Of je wild kunt dansen

En of de extase je mag vullen tot in de toppen van je vingers en tenen

Zonder ons te manen

Om voorzichtig te zijn

Om realistisch te zijn

Om de beperkingen van mens-zijn te herinneren

Het interesseert me niet of het verhaal je me vertelt waar is

Ik wil weten of je iemand kan teleurstellen

Om trouw aan je zelf te blijven

Of je de beschuldiging van verraad kunt dragen

Zonder je eigen ziel te verraden

Of je trouweloos kunt zijn

En daardoor betrouwbaar

Ik wil weten of je schoonheid kunt zien

Zelfs als het niet mooi is

Elke dag

En of je dat als bron kunt gebruiken voor je leven

Ik wil weten of je met mislukkingen kunt leven

Van jou of van mij

En toch aan de rand van het meer staat

En naar de volle maan schreeuwt

Het interesseert me niet

Te weten waar je woont of hoeveel geld je hebt

Ik wil weten of je kunt opstaan

Na een nacht van droefheid en wanhoop

Vermoeid en gekwetst tot op het bot

En doet wat gedaan moet worden

Om de kinderen te voeden

Het interesseert me niet wie je kent

Of hoe je hier bent gekomen

Ik wil weten of je in het midden van het vuur zult staan

Met mij

En niet terug zult deinzen

Het interesseert me niet waar of wat of met wie

Je heb gestudeerd

Ik wil weten wat je van binnen kracht geeft

Wanneer al het andere wegvalt

Ik wil weten of je alleen kunt zijn

Met jezelf

En of je echt houdt van je gezelschap

In de lege momenten

…is een kilometer niet 1000 meter, maar soms de helft

…is een gestelde reis van 3 uur over 120 kilometer dus extra traag

With big charity organisations you read that your money will be used for an abstract goal listed in a brochure, given by someone called Bob who happen to catch you before shopping for new socks. And maybe you will receive a mechanized postcard with a smiling photo of one of the 1000 children rescued by your and other donations. Off course you know that all of this is true and your money will be used properly to indeed save someones life. But don´t you miss the personality in this?

Well, I did. So when I left the Netherlands to enjoy time off in South-America, I saw this as a chance to visit some volunteering projects in person and to donate my money to them instead of the usual organisations. I chose not to visit just any project, but especially those aiming to improve the live of children. My visits would then hopefully give me back the idea of helping a child instead of a picture. Luckily some of you thought this was a good idea and offered your money to donate to one of these projects. During my traveling I would then try to determine which project was in need of money ánd showed the motivation and determination to improve the life of children. I would then try to inform you about the chosen project, to share as much as possible of my experience and confidence in this project.

So far, I have visited several organisation in Ecuador, Bolivia and Argentina. Don Bosco Quito (Quito, Ecuador; my blog) is part of a worldwide organisation. They are specialised in finding children living on the streets and provides shelter, food and education. The Welch Family (Shell, Ecuador; my blog) is building a new shelter for orphanage Casa de Fe which hosts about 40 indigenous children with various physical and mental problems. They combine their daily family live in a small jungle village while providing orphans the possibility to live again. Vamos Juntos (La Paz, Bolivia) is a German run organisation which functions as a bank for shoe-shine boys. The volunteers visit the shoe-shine boys and ask if they want to save their earned money. When the organisation gained confidence among the boys, they educate them in their rights (identity, medical help, etc) and accompany them to the necessary offices. It is a small unique independent organisation, helping the children who are forgotten by the Bolivian government. Idealist.org is an web based organization that connects volunteers with volunteering organization.  During a meeting with some people of the organisation, they shared with me the fact that many people do not succeed in finding a volunteer match and because of this give to help children. The organisation provides information about 13.000 volunteer jobs, while also providing all the background info for working as a volunteer. Currently, they reach a group of 80.000 potential volunteers.

(a few children that are being helped by The Welch Family)

In the past months I was able to tell you about the work that these organisations are doing in South-America. Next to the ones I visited, there are many more organisation which help children living on the streets, all doing a fantastic job. But a choice has to be made. The way The Welch Family has shown their motivation, dedication and plans, gave me the confidence and personality I was looking for. By donation our money to their plans, I have no doubt that the money will be used to the full potential. Craig Welch was willing to inform us about the goals and plans of the organisation, see below.

¨Casa de Fe is an orphanage located on the edge of the Ecuadorian Amazon jungle. It was founded as a home for disabled and abandoned children. Currently, Casa de Fe houses about 45 children which are all living in a small rented building. Recently, we have been able to purchase three hectares of land just outside of town. Our project is to build a new, permanent orphanage on this site including homes for the children, roads, bridges, a guesthouse, etc. All funding for this project is from outside of the country.¨(Craig Welch, 2008)

(left, bought land; middle, first building; right, constructed bridge)

This might be the end of my personal goal, it is by no mean the end of the story. By keeping to support the project, you  let the Welch Family know that you have faith in them and their project. And don´t forget, support does not always have to be a donation, just writing a message can help them in their believe. Even reading their stories and telling it on will do good to their final goal, helping children in Ecuador to live again. For more information, look here or email.

For those that don´t have a voice outside Ecuador!

From this set of photos I made a small representation to give you a quick impression of the amazing things I have seen and the unforgettable memories that have been made.

In case you want to see an enlargement of the photo, just click it.

Photo albums (1) and (2)

Finally arrived in Bolivia, finally a cheap stay. Although rooms in Ecuador and Peru are cheap compared with Amsterdam, that includes my stylish container that I used to call home, rooms in Bolivia are some of the cheapest in the world. For 1,25 euro I have my own bed, another 50 euro would give me the honeymoon suite of the Ritz in La Paz. My first encounter in Bolivia was Isla del Sol. Isla del Sol is thought of as the birthplace of the god of the Inca´s as well as the first 2 Inca´s itself. Would this be another inflated tourist location, or would it really be something this time? The island contains some ruins which are scattered over the island. Since the island is not much bigger then a few football fields, this should have been an easy trip. Take into account that the area is mountainish (did you notice the understatement?) and you will have yourself a 2 hours walk from the entry site to the ruins. Thus, we skipped the ruins… Besides, after the sight of Machu Pichu the ruins just don´t match up to what you would expect. Instead of another day of sightseeing we decided we would just enjoy the location of the island, which lies at an amazing 4000 mtr high plateau.

After this experience we headed off to La Paz, the administrative capital of Bolivia (for those that don´t get that, it is like the difference between Amsterdam and Den Haag, with La Paz being the Bolivian Den Haag and Sucre the Bolivian Amsterdam). According to Wikipedia is La Paz the highest administrative capital city in the world ánd (I don´t know how this made it to wikipedia) has the highest located golfcourse on earth. Maybe for some people a sound reason to do a last minute heading for Bolivia instead of the Cayman Islands, but to most tourists the city provides no more then a transfer to the jungle town of Rurenabaque. The last is exactly what we did, but not after some good partying. During my stay it just happened to be St. Patrick´s Day ánd I just happened to meet a group of Irish folks in a Irish hostal wíth a bar. Can it get any better?

Well, yes. Just before I wanted to take off towards the big party, someone tolled me about a soccer game between Bolivia and Argentinia with the Bolivian President Evo Morales on the Bolivian side and Diego Maradona as the Argentinian star. We would just have to buy the ticket with food of a total value of 2 euro. Background: there were some floodings in the lowlands of Bolivia and to help the people Bolivia organised the football game as a food-raising event. No problem, I´m game! After exchanging the food for a ticket, buying Bolivian national soccer-shirt and beers, the 6 of us joined the emotional crowd. We just knew Evo Morales and Diego Maradona, the first not even until 2 days before when I entered the country and saw his poster. Seeing Maradona do some moves and finishing off an penalty was definitely worth it, seeing Evo Morales loose in front of the home audience a good bonus. When after the game some guys jumped the 3 mtr fence, we decided to try our luck and see the great Maradona from up close. Although Maradona was long gong when we arrived near the players, the cheerleaders were still present and were a great second goal. Unfortunately one of us got hit by a guardian during the climbing and broke his ankle when he landed on the field. The attempts of getting phone numbers were broken off and we started helping our friend. When we arrived at the hospital, he was taken care off and somewhere around 22 hr we left for a diner and a toast for a happy ending of our little adventure. For our friend we ordered room-service.

The day after this experience, one of the friends from the match and myself took off towards the Bolivian pampas. The pampas is a kind of wetland that has some similarities with the jungle, but less dense and more animals. The bus ride to the pampas was downright incredible. Since a few years the Bolivian government build a new road top the jungle, simply because the old one had fully earned the name Death Road and was therefore not popular among tourists. The new road was slightly better, its use since a few years back only raised 15 reports of buses which slid of the road into a 500 mtr cliff. Not too bad we thought, but the European traffic has a higher number. And after our experience on the field we found ourselves real men and took the 22 hours bus ride, which turned out to be 27, included 3 flat tires and a handful of mudslides. Well, after 2 days of finding peace in the little jungle town of Rurrenabaque, 4 other friends arrived and we took of on a boat to our jungle resort. In 3 days time we went anaconda hunting, caymans petting, piranha fishing and swimming with dolphins. In between every other activity we found ourselves in a competition mosquito slamming. The winner would walk away with less then 50 bites, the loser unable to walk. On our way back to La Paz we took a flight.

The highlight of every Bolivia visit is the Uyuni desert. In a rush to avoid the harsh winter in southern Patagonia I immediately left La Paz for an Uyuni tour of 3 days. Finding myself within a group of 3 British and 6 Isrealis, we took off towards the prime location of the Desert, the salt flats. The salt flats are the remains of an ancient ocean which dried up around 40.000 years ago and left a 6 mtr layer of salt in an area with a diameter of 220 km with a total of 10.000.000.000 tons of salt. There you have the facts. Needless to say how incredible the feeling is to stand in the middle of this all and see nothing but blinding salt. After this, during our first morning, we got to see the most beautiful sunrise I have ever seen in my life. Because some parts of the salt flats are under water, I saw it in double perspective, even better. After this we got to see the less famous parts of the Uyuni Desert such as the coloured mountains (because of the minerals found in the Desert), coloured lakes (no idea how) and the steam fields. Just as beautiful but incomparable with the salt flats and the sunrise. All of this beauty ended with an early morning in a hot spring, after which I left the tour and crossed the border to Chili.

Het eerste grote verschil zit in de bepaalde structuren in je leven die je dagelijks leven grotendeels bepalen. Je werk, school of bijstandsuitkering zal heer en meester zijn van de meeste uren in je leven. Deze tijdsbedrijven zorgen voor regels in je leven waarvan verwacht wordt dat je navolgt. Half 9 aanwezig zijn achter bureau, vergaderingen bijhouden, werken met collega´s, werkstukken op tijd afleveren, formulieren invullen, deadlines. De aanwezigheid en hoedanigheid van deze regels bepalen de uitkomst van je werk of school. Wat niet is vastgelegd in regels wordt ingevuld met persoonlijke creativiteit.

In Zuid-Amerika is dat precies hetzelfde en bestaan er regels en lege ruimtes zoals wij dat ook kennen in Nederland. Alleen dan net even anders, á la Zuid-Amerikaanse style. Er is geen ingewikkeld verschil, geen lastige economische formules, maar iets veel simpelers. Minder regels. Gevolg: veel meer eigen invulling en improvisatie van de persoon in kwestie.

Het tweede grote verschil tussen de Zuid-Amerikaan en Europeaan heeft veel te maken met het eerste en heeft een net zo grote invloed op het bijzondere imago van Zuid-Amerika.

Bij elke keuze die gemaakt wordt in het dagelijkse leven, los van de structuur of creativiteit,  werken er verschillende drijfveren samen. Deze 2 drijfveren zijn je ratio en emotie. Freud noemde de eerste ook wel je super-ego en het laatste je id. Het deel dat door Freud als ego werd betiteld zorgt voor samenspel tussen deze 2 en de buitenwereld.

Je emoties zijn abstract en volgen vaak je innerlijke (en meestal onbekende) wensen. Je ratie is ingegeven door je moralen, wat wel en niet mag volgens jezelf. Wanneer je voor een keuze staat wordt er een balans opgemaakt tussen je diepe emoties en je ratie en gehandeld naar de uitkomst. Het is deze balans die verschilt tussen de Zuid-Amerikanen en Europeanen en die zorgt voor een verschil in gedrag.

Of en hoe deze 2 verschillen samenwerken weet ik niet, maar ze zorgen voor hilarische situaties. Gidsen die hun verhaal over verkeerde afspraken zonder blikken of blozen veranderen, 5x per dag. Touroperators die je tijdens een gesprek de grootste en mooiste locaties beloven, waar de gidsen vervolgens niets van afweten en hun eigen route aanhouden. Het wordt lastiger als je belangrijke zaken moet regelen en elke persoon vertelt een ander verhaal. Als Europeaan, gewend aan correcte service,  eenduidige antwoorden en 1 weg naar Rome, levert dit een hoop frustraties op.

Maar dezelfde verschillen zorgen ook voor de cultuur van Zuid-Amerika zoals wij die kennen, vol emotie, kleur en passie. Als er iets gedaan moet worden buiten het boekje, zal een Zuid-Amerikaan je hier graag mee helpen terwijl je in Nederland een lik op stuk beleid voorgeschoteld krijgt (¨regels zijn regels¨). En zo is een dans in Zuid-Amerika niet zomaar een draaiboek dat uit het hoofd geleerd moet worden, maar een kunststuk van improvisatie, gevoel en een hoop spins en kan een avond onverwachte wendigen hebben.

Tijd en geld controleren niet je reis, jij bepaalt hoe je tijdens het reizen je tijd en geld besteedt. Je tijd en geld zijn de middelen om je wensen waar te maken, in de combinatie die jij wilt. Zo kan je ervoor kiezen om in 2 weken 4 landen in Zuid-Amerika te bezoeken of 6 maanden lang in 1 stad door te brengen. Beide opties kan je vervolgens in uiterste armoede doen of grootste luxe. De twee factoren met elkaar vergelijken kan niet, vervangen al evenmin (¨tijd is niet te koop¨, maar toch ook ¨…voor de rest Eurocard-Mastercard¨)

Geld is iets noodzakelijks, ook in een gebied zo goedkoop als Zuid-Amerika. Je startbudget met je eigen creativiteit creëert jouw manier van reizen. Eten en onderdak zijn de meest de vaste lasten van je reis, maar ook water (kraanwater reinigen i.p.v. waterflessen kopen), kleren (eigen kleren wassen i.p.v. wasarette) en, niet onbelangrijk, de tours (zelf organiseren i.p.v. touragency) nemen een groot deel in beslag. Bottom line, iedereen maakt zijn eigen keuzes en komt rond met wat hij heeft.

Tijd kan net zo goed varieren als geld. Je kan een 2 weekse vakantie houden of 24 maanden rondtrekken. De hoeveelheid tijd die je hebt zal bepalen hoe je het beschikbare geld kan besteden. In 2 weken kan je een hoop geld uit geven, al gaat dat makkelijker als je 24 maanden de tijd hebt.

Het is uiteindelijk de combinatie van tijd en geld (¨time ánd money¨) die voor een groot deel bepalen hoe je reis eruit zal zien. Maar zoals ik al zei in het begin, jij bent degene die beslist hoe je de twee factoren combineert. Zo ben ik al mensen tegengekomen die hun eigen water zuiveren, hun kleren zelf wassen maar wel het eerste hostel accepteren. Mensen tegenkomen die óf meer geld hebben óf meer tijd te besteden hebben kan soms frustrerend zijn, maar zoals zo veel zaken is alles relatief. Je komt net zo makkelijk mensen tegen die het minder hebben en het toch ook weten te redden. En uiteindelijk zien we allemaal dezelfde mooie natuur en cultuur, dat is toch waar het om gaat.

Als afsluitertje voor iedereen die erover denkt om op reis te gaan, een (bijzonder goede) tip uit 1 van de vele reisgidsen: ¨Just when you think you are ready for travel, unpack half of your stuff and take twice as much money¨ (Als je denkt dat je alles klaar hebt voor je reis, laat dan de helft van de spullen thuis en neem 2x zoveel geld mee)